آیا مغز ما واقعاً تغییر میکند؟
تا مدتها تصور میشود از زمانی که رشد مغز کامل میشود، تا پایان عمر، به همان صورت باقی میماند و دیگر تغییر قابل توجهی پیدا نمیکند؛ درست مثل اینکه رشد قد ما، از سن خاصی به بعد متوقف میشود. اما امروز میدانیم این تصور نادرست است. مغز انسان ساختاری انعطافپذیر دارد و میتواند در طول زندگی تغییر کند. این ویژگی که به آن «انعطافپذیری عصبی» گفته میشود، به این معناست که مغز ما در بزرگسالی نیز تغییرپذیر است و بسته به نحوه استفاده، میتواند قویتر شده و یا در صورت بیتوجهی، بخشی از توانمندیهایش را از دست بدهد.
مغز ما تا حد زیادی شبیه یک عضله عمل میکند. بخشهایی از آن که بیشتر استفاده میشوند، تقویت میشوند و بخشهایی که کمتر به کار گرفته میشوند، به مرور ضعیفتر خواهند شد. برای مثال، اگر بهجای استفاده مداوم از ماشینحساب برای محاسبات ساده، از ذهن خودمان کمک بگیریم، بهمرور سرعت و دقت محاسبات ذهنیمان افزایش پیدا میکند. در مقابل، اگر حتی سادهترین محاسبات را هم به ابزارها بسپاریم، این توانمندی ذهنی به تدریج کاهش مییابد.
بنابراین، مغز قابلیت تغییر دارد، اما نکته مهم اینجاست که این تغییر خودبهخود اتفاق نمیافتد. درست مانند بدن، مغز هم برای قوی ماندن به تمرین نیاز دارد. ورزش ذهنی نهتنها باعث تقویت توانمندیهای شناختی میشود، بلکه به پیشگیری از افت تمرکز، کندی ذهن و فراموشی هم کمک میکند. مغزی که به طور منظم تمرین داده میشود، چابکتر و کارآمدتر عمل میکند. اما اینجا معمولاً یک سؤال مهم مطرح میشود: برای دیدن این تغییرات، از چه تمریناتی میتوانیم کمک بگیریم و چه مدت طول میکشد تا تغییرات را احساس کنیم؟
چه مدت طول میکشد تا نتیجه بگیریم؟
بیایید یک مثال ساده بزنیم. وقتی تصمیم میگیرید ورزش بدنسازی را شروع کنید، احتمالاً این سؤال برایتان پیش میآید که «چقدر طول میکشدتا به اندام دلخواهم برسم؟». پاسخ به این سؤال به عوامل مختلفی بستگی دارد: وضعیت فعلی بدن، سن، سبک زندگی، تعداد جلسات تمرین، تغذیه و حتی هدفی که در ذهن دارید.
تمرینهای ذهنی یا به اصطلاح علمیتر، تمرینات ارتقای شناختی هم دقیقاً همینطور اند. اینکه شما در چه مهارتی قوی یا ضعیف هستید، هدفتان چیست، سبک زندگیتان چگونه است و حتی چند سال دارید، همگی روی سرعت پیشرفت تأثیر میگذارند. با این حال، یک اصل کلی وجود دارد: استمرار از شدت تمرین مهمتر است. همانطور که برای رسیدن به آمادگی جسمانی نیاز به برنامهریزی و تمرین منظم داریم، برای بهبود عملکرد مغز نیز همین موضوع صدق میکند. تمرینهای کوتاه اما منظم، تأثیر بسیار بیشتری از تمرینهای سنگین و مقطعی دارند. اگر روزی ۱۵ دقیقه تمرین ذهنی داشته باشیم و آن را برای مدت طولانی ادامه دهیم، نتیجه آن به مراتب بهتر از یک روز تمرین چند ساعته و بعد رها کردن آن خواهد بود؛ درست مثل گیاهی که با آبیاری منظم رشد میکند.
چطور مغزمان را تمرین دهیم؟
حالا سؤال مهم این است که برای ارتقای عملکرد مغز چه کارهایی میتوانیم انجام دهیم؟
سبک زندگی سالم
یکی از مهمترین مواردی که برتوانمندیهای ذهنی ما تأثیر دارد، سبک زندگی ماست. تغذیه سالم و ورزش مستمر، میتوانندفرصتی را فراهم کنند که مغز انرژی بیشتر و عملکرد بهینهتری داشته باشد.
ایجاد چالشهای مفید و مهارتآموزی
مغز ما حتی به یادگیریهای کوچک روزمره حساس است. تغییر در عادات همیشگیمان میتواند برای به چالش کشیدن مغز مفید باشد. میتوانید مسیر هر روزه از منزل به محل کارتان را تغییر دهید و برای ذهنتان، چالش ایجاد کنید. همچنین یادگیری مهارتهای جدید مثل نقاشی، زبان، موسیقی و... میتواند مغز را وادار به ایجاد ارتباطهای عصبی جدید کرده و از افت عملکرد آن جلوگیری کند.
تمرینات مستمر ذهنی
قبلاً به این اشاره کردیم که مستمر بودن فعالیتهایی که مغز را به چالش میکشند، میتوانند تأثیرگذاری قابل توجهی در بهبود عملکرد مغز داشته باشند. تمرینات مستمر ذهنی میتوانند بهسادگی در دسترس ما باشند. حل کردن جدول کلمات، سودوکو، پازل و مازهای پیچیده نمونههایی از این تمرینها هستند.
در کنار این موارد، بازیهای ساختاریافتهای که با هدف تقویت توانمندیهای ذهنی طراحی شدهاند، یکی از راهکارهای مؤثر و منسجم برای بهبود عملکرد مغز به شمار میروند. استفاده از بازیها و اپلیکیشنهایی که تمرینهای ذهنی را به شکلی هدفمند و در دسترس ارائه میدهند، میتواند این مسیر را سادهتر کند. آیمغز به عنوان اپلیکیشنی که تمرکزش ارتقای شناختی است، تمرینهای شناختی را در قالب بازی ارائه میدهد و علاوه برسرگرمی، میتواند مغزتان را واقعاً ورزش دهد. بازیهای آیمغز بر اساس پژوهشهای معتبر حوزه علوم اعصاب و روانشناسی شناختی طراحی شدهاند و به شما امکان برنامهریزی روزانه شخصیسازیشده و پیگیری پیشرفت واقعیتان را میدهند؛ همچنین کمک میکنند که تمرین ذهنی را تبدیل به یک عادت همیشگی و سرگرمکننده کنید. با توجه به اینکه زندگی درعصر دیجیتال امروز جدایی ما از تلفن همراهمان را تقریباً ناممکن کرده و از طرف دیگر همین استفاده زیاد ما از تلفن همراه خود میتواند یکی از دلایل افت عملکرد ذهنی ما باشد، آیمغز انتخاب خوبی است تا بخشی از زمان کار کردن خود با تلفن همراهمان را به زمانی مفید برای تقویت مغزمان تبدیل کنیم.
سوسن سلطانی
روانشناس شناختی
