چرا ذهن ما حواسپرت میشود و چطور از آن جلوگیری کنیم؟
کاهش توجه و تمرکز، ناتوانی در نوشتن یک متن ساده، فراموش کردن سریع کارهای مهم یا پرت شدن مداوم حواس، چالشهایی هستند که بسیاری از ما در زندگی امروز تجربه میکنیم. دنیای مدرن با همه مزایایش، شرایطی ایجاد کرده که حفظ تمرکز و عملکرد ذهنی سختتر از گذشته شده است. به این کاهش تدریجی یا موقتی در توانمندیهای ذهنی مثل حافظه، تمرکز و حلمسئله، در علم روانشناسی، «افت شناختی» گفته میشود.
یکی از مهمترین عوامل افت شناختی، حجم بالای نوتیفیکیشنها و جذابیت شبکههای اجتماعی است. پیامها، اعلانها و محتوای بیپایان، به تدریج انرژی و ظرفیت توجه ما را مصرف میکنند. نتیجه، انگیزه و توان ذهنی کمتر برای انجام کارهای مهم است.حتی زمانی که تصمیم میگیریم روی یک کار مشخص تمرکز کنیم، بخشی از ذهنمان ناخواسته درگیر فضای مجازی است و تمرکزمان مدام مختل میشود.
از سوی دیگر، گسترش استفاده از هوش مصنوعی نوع درگیری ما با مسائل ذهنی را تغییر داده است. در بسیاری از مواقع به جای فکر کردن، تحلیل کردن و یا تلاش برای حل یک مسئله، این ابزارها کار را برایمان انجام میدهند. با وجود تمام امکانات مثبتی که هوش مصنوعی فراهم میکند، استفاده مداوم و منفعلانه از آن، فرصت درگیری فعال ذهن با مسائل را کاهش داده و در بلندمدت، برخی توانمندیهای شناختی مثل حافظه، تمرکز و حلمسئله را ضعیف میکند.
سبک زندگی هم نقش مهمی در سلامت مغز دارد. میزان خواب، فعالیت بدنی، تغذیه، و همچنین نحوه مدیریت استرس و اضطرابی که زندگی پرشتاب امروزی به همراه میآورد، به طور مستقیم و غیرمستقیم بر عملکرد ذهنی ما اثر میگذارند. احتمالاً خودتان هم تجربه کردهاید که پس از یک خواب ناکافی یا حذف صبحانه، تمرکز و یادگیری سختتر میشود.
درکنار همه این عوامل، افزایش سن نیز به عنوان بخشی طبیعی از زندگی، تواناییهایی مثل حافظه و انعطافپذیری ذهنی را تحتتأثیر قرار میدهد. هرچند سرعت و شدت این تغییرات برای همه یکسان نیست، وقوع آن اجتنابناپذیر است.
افت شناختی خودش را چطور نشان میدهد؟
- مشکل در برنامهریزی یا انجام کارهای روزمرهای که قبلاً به راحتی انجام میدادیم
- فراموشکردن قرار ملاقاتها و مناسبتهای مهم
- مشکل در پیداکردن کلمات مناسب در حین یک گفتوگو
- ناتوانی در به پایان رساندن تکالیف و نیمهکاره رها کردنشان
- دشواری در دنبالکردن دستورالعملهای ساده مثل دستور پخت یک غذا یا مراحل استفاده از یک سایت آموزشی
- کندشدن یادگیری و نیاز به تمرین و تکرار بیشتر نسبت به گذشت
البته پیشبینی این افت به ما کمک میکند تا به طریقی بتوانیم از اتفاق افتادن آن جلوگیری کنیم. جلوگیری از افت شناختی، مسئله مهمی است که توجه پژوهشهای علمی زیادی را به خود جلب کرده و روشهای متنوعی برای آن پیشنهاد میشود. خواب کافی، ورزش منظم و مدیریت استرس، از مهمترین این مواردند.
درکنار اصلاح سبک زندگی، مدیریت رفتار دیجیتال هم نقشی کلیدی دارد. محدود کردن زمان استفاده از شبکههای اجتماعی، خاموش کردن نوتیفیکیشنهای غیرضروری، استفاده از حالت «عدم مزاحمت» (Do Not Disturb) و یا ترجیح نسخة وب به اپلیکیشنهای موبایل، روشهای سادهای هستندکه مدیریت بهتر توانمندیهای ذهنیمان را ممکن میکنند.
تقویت توانمندیهای ذهنی با تمرینهای شناختی
مغز، مثل سایر بخشهای بدن، برای سالم و فعال ماندن به تمرین نیاز دارد. تمرینهای شناختی با درگیر کردن ذهن، به حفظ و بهبود عملکردهای مغزی کمک کرده و میتوانند از کاهش تدریجی کارایی آن جلوگیری کنند. هر چه مغزمان بیشتر به چالش کشیده شود، انعطافپذیرتر و آمادهتر باقی میماند.
یکی از در دسترسترین و سادهترین راهها برای تمرین ذهنی، استفاده از اپلیکیشنها و بازیهای ذهنی است. این بازیها بخشهای مختلف مغز را درگیر کرده و با ایجاد چالش، مهارتهایی مثل توجه، حافظه و حل مسئله را تقویت میکنند. مهمتر از همه اینکه این فرایند میتواند لذتبخش باشد و به بخشی از عادتهای روزمره ما تبدیل شود.
انجام منظم این تمرینها در طول زمان، میتواند روند افت شناختی را آهسته کند و حتی عملکرد ذهنی را به سطح بهتری نزدیک کند. فراموش نکنید که در این مسیر، پیوستگی مهمترین اصل است؛ تمرینهای کوتاه اما مداوم، اثرگذارتر از تلاشهای پراکنده و مقطعی هستند. حتی چند دقیقه تمرین ذهنی در روز، میتواند قدمی مؤثر برای سرحال نگه داشتن مغز باشد.
سوسن سلطانی
روانشناس شناختی
